تحقیقات علوم چوب و کاغذ ایران

هیچ چیز ارزشمند آسان بدست نمی آید.

شماره جاری

بر اساس شماره‌های نشریه

بر اساس نویسندگان

بر اساس موضوعات

نمایه نویسندگان

نمایه کلیدواژه ها

درباره نشریه

اهداف و چشم انداز

اصول اخلاقی انتشار مقاله

بانک ها و نمایه نامه ها

پیوندهای مفید

پرسش‌های متداول

فرایند پذیرش مقالات

اطلاعات آماری نشریه

اخبار و اعلانات

لیست داوران

راهنمای داوران

شناسایی چوب های قدیمی تهیه شده از کاوش های باستانی در منطقه منصور آباد یزد

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، بخش تحقیقات علوم چوب و فراورده‌های آن، مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران

2 استادیار پژوهشی ، بخش تحقیقات علوم چوب و فرآورده‌های آن، موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور

3 سرپرست موزه علوم زمین، سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور، تهران، ایران

چکیده

سابقه و هدف: چوب به‌عنوان یکی از اساسی‌ترین مواد زیستی تجدیدپذیر، نقش تعیین‌کننده‌ای در سیر تحول و پیشرفت تمدن بشری داشته است. شناسایی دقیق چوب‌آلات باستانی می‌تواند شیوه‌های بهره‌برداری از منابع طبیعی و راهبردهای سازگاری جمعیت‌های گذشته با محیط پیرامون را آشکار کرده و شواهد مستقیمی برای بازسازی پوشش گیاهی دیرینه منطقه، شبکه‌های تجارت چوب و میزان تأثیرگذاری انسان بر اکوسیستم را فراهم نماید. بر این اساس، هدف اصلی این پژوهش، شناسایی علمی نمونه‌های چوبی به‌دست‌آمده از کاوش‌های باستان‌شناسی در منطقه منصورآباد استان یزد است.
مواد و روش‌ها: تعداد شش نمونه چوب باستانی (سه نمونه داربست، دو نمونه سبد و یک نمونه کفش چوبی) از موزه علوم زمین سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی برای شناسایی بررسی شدند و از هر نمونه باستانی با رعایت ضوابط موزه و کمترین آسیب وارده به آنها، تراشه‌های کوچکی برش داده شد. برای انجام مطالعات آناتومیکی، پس از نرم شدن بافت نمونه‌ها در محلول شامل الکل 98 درصد، آب و گلیسیرین، با استفاده از میکروتوم لغزشی، مقاطع نازک به ضخامت ۱۵ میکرومتر در سه جهت عرضی، شعاعی و مماسی برش داده شدند. سپس مقاطع با محلول یک درصد سافرانین رنگ‌آمیزی، بر روی لام تثبیت و با استفاده از میکروسکوپ نوری مطالعه شدند. همچنین به‌منظور اندازه‌گیری ابعاد سلولی، از وابری الیاف با استفاده از روش فرانکلین استفاده شد. درنهایت ویژگی‌های آناتومی نمونه‌ها به‌طور دقیق و براساس فهرست ویژگی‌های ارائه شده توسط انجمن بین‌المللی آناتومیست‌های چوب (IAWA) بررسی شد.
نتایج: نتایج بررسی ویژگی‌های آناتومیکی و مورفولوژیکی شش نمونه چوبی تاریخی از منطقه منصورآباد یزد شامل سبد، کفش و داربست نشان داد که همه نمونه‌ها دارای مرز حلقه رویشی مشخص بودند. نمونه سبد، به دلیل تهیه از شاخه‌های یکساله و داشتن یکسال حلقه رویشی، بافت چوبی کمتری داشته و پراکنش آوندی آن به‌صورت منفرد و گاهی در حالت شعاعی مشاهده شد، درحالی‌که در نمونه کفش آرایش آوندها مورب و عمدتاً در گروه‌های مماسی و خوشه‌ای، به‌ویژه در چوب پایان بود. در نمونه داربست بیش از ۹۰ درصد آوندها به‌صورت منفرد قرار داشتند. در تمامی نمونه‌ها دریچه آوندی ساده و منافذ بین آوندی متناوب با قطر غالب 7-4 میکرومتر گزارش شد. حضور ضخامت‌های مارپیچی در آوندها، به‌ویژه در آوندهای باریک و وجود تراکئیدهای آوندی از دیگر ویژگی‌های مشترک بین نمونه‌ها بود. پارانشیم محوری در سبد و داربست به‌صورت پراکنده و در کفش به‌صورت دورآوندی دیده شد. در تمامی نمونه‌ها اشعه‌های چوبی عمدتاً پهن و چند ردیفه بودند و در داربست از نوع همگن با سلول‌های خوابیده و در دیگر نمونه‌ها ناهمگن گزارش شد. نتایج وابری الیاف نشان داد طول عناصر آوندی در سبد بیشتر و در نمونه داربست و کفش کوتاه‌تر بود. آثار تخریب زیستی نیز در دیواره سلولی همه نمونه‌ها مشاهده شد.
نتیجه‌گیری: با توجه به ویژگی‌های آناتومیکی و مورفولوژیکی نمونه‌های مورد بررسی، نمونه سبد جنس بادام (Amygdalus)، نمونه کفش جنس داغداغان (Celtis) و نمونه داربست سنجد (Elaeagnus angustifulia) شناسایی شد. بادام کوهی (Amygdalus scoparia) با داشتن شاخه‌های ترکه‌ای، راست و با انعطاف بالا یکی از گونه‌های مناسب در سبدبافی است. همچنین چوب داغداغان برای ساخت کفش و سنجد نیز برای داربست چوبی معادن، با توجه به داشتن ویژگی‌های فیزیکی و مکانیکی مطلوب انتخاب مناسبی در گذشته بوده است. با توجه به پراکنش این درختان و درختچه‌ها در استان یزد چه به‌صورت دست کاشت و چه خودرو، استفاده از آنها در سازه‌های معماری و هنرهای دستی نشان از شناخت دقیق، استفاده بهینه و هوشمندانه مردمان گذشته از منابع در دسترس محلی دارد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

مراجع
-Abdrabou, A., Zidan, E., Nishisaka, A., Kurokochi, H. and Yoshimura, S., 2022. King Khufu’s second boat: scientific identification of wood species for Deckhouse, Canopy, and Forecastle. Forests, 13(12): p.2118. https://doi.org/10.3390/f13122118
-Ahmadi, H., Pourtahmasi, L. and Mohammadi A. M., 2018. Wood Identification of Structural Elements of Seven Historical Buildings Related to Safavid and Qajar Periods. Maremat & Me’mari-e Iran, 8 (15): 107-118.
-Ahmadiani, A., Hosseiny, J., Semnanian, S., Javan, M., Saeedi, F., Kamalinejad, M. and Saremi, S., 2000. Antinociceptive and anti-inflammatory effects of Elaeagnus angustifolia fruit extract. Journal of ethnopharmacology, 72(1-2):287-292. https://doi. org/10.1016/s0378-8741(00)00222-1
-Ayata, Ü. and Bal, B.C., 2019. İzmir’de yetişen iğde (Elaeagnus angustifolia L.) odununda bazı fiziksel ve mekanik özelliklerinin belirlenmesi. Bartın Orman Fakültesi Dergisi, 21 (3): 751-757. https://doi.org/10.24011/barofd.589247
-Cartwright, C.R., 2015. The principles, procedures and pitfalls in identifying archaeological and historical wood samples. Annals of Botany, 116(1): 1-13. https://doi.org/10.1093/aob/mcv056
-Čufar, K., Merela, M. and Erič, M., 2014. A Roman barge in the Ljubljanica river (Slovenia): wood identification, dendrochronological dating and wood preservation research. Journal of archaeological science, 44: 128-135. https://doi.org/ 10.1016/j.jas.2014.01.024
-Daneshzadeh, R., Oladi, R., Pourtahmasi, K. and Rahmani, G., 2024. Identification of the Timbers used in Saqanefars of Mazandaran (Case Study: Qaemshahr City). Parseh Journal of Archaeological Studies, 7(26(: 363-382.
-Dotte‐Sarout, E., Carah, X. and Byrne, C., 2015. Not just carbon: assessment and prospects for the application of anthracology in Oceania. Archaeology in Oceania, 50(1): 1-22. https://doi.org/ 10.1002/arco.5041
-Franklin, G.L., 1945. Preparation of thin sections of synthetic resins and wood-resin composites, and a new macerating method for wood. Nature, 155(3924):51-51. https://doi.org/10.1038/155051a0
-Gärtner, H., Lucchinetti, S. and Schweingruber, F.H., 2014. New perspectives for wood anatomical analysis in dendrosciences: the GSL1-microtome. Dendrochronologia, 32(1): 47-51. https://doi.org/ 10.1016/j.dendro.2013.07.002
-Giachi, G., Guidotti, M.C., Lazzeri, S., Macchioni, N. and Sozzi, L., 2021. Wood identification of some coffins from the necropolis of Thebes held in the collection of the Egyptian museum in Florence. Journal of Cultural Heritage, 47: 34-42. https://doi.org/10.1016/j.culher.2020.09.007
-Giachi, G., Guidotti, M.C., Lazzeri, S., Sozzi, L. and Macchioni, N., 2016. Wood identification of the headrests from the collection of the Egyptian Museum in Florence. Journal of Archaeological Science: Reports, 9: 340-346. https://doi.org/ 10.1016/j.jasrep.2016.08.027
-Khatamsaz, M., 1992. Flora of Iran, Rosaceae Family. First Edition. Publications of the Research Institute of Forests and Rangelands, Tehran. 352 p.
-Kobayashi, K., Hwang, S.W., Lee, W.H. and Sugiyama, J., 2017. Texture analysis of stereograms of diffuse-porous hardwood: identification of wood species used in Tripitaka Koreana. Journal of Wood Science, 63(4: 322-330. https://doi.org/10.1007/ s10086-017-1625-4
-KolahKaj, M. and BaniTamim, M., 2022. An Ethnographic Study of Basketry (Mat Weaving Products) by Arab Ethnicity in Khuzestan. Journal of Iranian Handicrafts Studies, 5(1): 59-74. doi: 10.22052/hsi.2022.246324.1018.
-Lech, J., 2019. Professor Gerd Weisgerber (1938–2010). A Commemoration. Archaeologia Polona, 50: 219-223.
-Lee, H.J. and Cho, W.H., 2015. The Characteristics of Types on Ancient Wooden Shoes (Namagsin) of Korea and Japan. Journal of the Korean Society of Costume, 65(6): 1-14. https://doi.org/10.7233/ jksc.2015.65.6.001
-Magni, D. and Caudullo, G., 2016. Celtis australis in Europe: distribution, habitat, usage and threats. European Atlas of Forest Tree Species; San-Miguel-Ayanz, J., de Rigo, D., Caudullo, G., Houston Durrant, T., Mauri, A., Eds, p80.
-Maleki-Golandooz, M., and HosseinKhani, H., 2013. Identification and recognition of historical pulpit wood of Mashkul. Shamseh: Electronic Publication of the Organization of Libraries, Museums and Documents Center of Astan Quds Razavi, 5(19–20): 1–12.
-Martin, D.L., Harrod, R.P. and Pérez, V.R., 2013. Bioarchaeology: An integrated approach to working with human remains. Springer Science and Business Media, 262p.
 -Mozaffarian, V., 2005. Trees and Shrubs of Iran (In Persian). Farhang Moaser Publishers, Tehran, 1100 p.
-Nong, K., Zhang, G., Wang, L., Cheng, Y. and Jiang, H., 2023. Prehistoric wooden bows and arrows in the Turpan Basin, Northwest China: Wood selection and utilization in a mosaic landscape. Archaeometry, 65(4): 881-896. https://doi.org/10.1111/arcm.12846
-Piqué, R., Morera, N., Revelles, J., Castells, E., López-Bultó, O., Franch, A. and Burjachs, F., 2021. The distribution and use of box (Buxus sempervirens L.) in the northeastern Iberian peninsula during the Holocene. Environmental Archaeology, 26(2): 179-191. https://doi.org/10.1080/14614103.2018. 1515054
-Sabeti, H., 2003. Forest, Trees and Shrubs of Iran. Ministry of Agriculture and Natural Resources, 874P.
-Safdari, V.R. and Golchinfar, M., 2011. Comparative wood anatomy of wych elm, English elm, Caucasian elm and hackberry. Iranian Journal of Wood and Paper Science Research, 26(3: 564-578.
 -Sedaghat, N. and Pazhouhanmehr, S., 2014. The evaluation of the quality properties of kernel oil from Amygdalus scoparia growing wild in Iran under different storage conditions and packaging. Journal of Food Science and Technology, 43: 11-23.
-Shi, S., Xiao, C., Li, Z., Wang, Y., Wang, H., Niu, Z., Zhang, H., Lin, P., Liu, X., Lu, L. and Shi, J., 2025. Tree-ring dating of the construction of the Yinshan tomb in Shaoxing, Zhejiang Province: A preliminary study. Science China Earth Sciences, 68(6): 1960-1973. https://doi.org/10.1007/s11430-024-1572-5
-Timar, M.C., Gurau, L., Cionca, M. and Porojan, M., 2010. Wood species for the biedermeier furniture–a microscopic characterisation for scientific conservation. International Journal of Conservation Science, 1(1): 3-12.
-Wang, R., Shang, Y., Cheng, Y., Pan, B. and Jiang, H., 2025. Wood utilization and cultural integration indicated by woodware excavated from ancient Turpan, Xinjiang. npj Heritage Science. 13: 184 https://doi.org/10.1038/s40494-025-01750-7. https://doi.org/10.1038/s40494-025-01750-7
-Wheeler, E.A., Baas, P. and Gasson, P.E. eds., 1989. IAWA list of microscopic features for hardwood identification, 10: 219-332. https://doi.org/10.1002/fedr.4911011106
-Xu, L., Yang, W., Liu, M., Wang, Z. and Liu, X., 2025. Wood Species Identification and Property Evaluation of Archaeological Wood Excavated from J1 at Shenduntou Site, Fanchang, Anhui, China. Forests, 16(7): 1173. https://doi.org/ 10.3390/f16071173.
-Zobel, B.J. and Van Buijtenen, J.P. (2012) Wood Variation: Its Causes and Control. Springer Science & Business Media, Berlin, 375P.
 
 
 
تحقیقات علوم چوب و کاغذ ایران
دوره 41، شماره 2 - شماره پیاپی 95
تیر 1405
صفحه 153-166
فایل ها
سابقه مقاله
  • تاریخ دریافت: 09 اسفند 1404
  • تاریخ پذیرش: 27 اسفند 1404
هم رسانی
ارجاع به این مقاله
آمار