حکمرانی کیفیت در زنجیره تأمین کاغذ بازیافتی ایران: تحلیلی نهادی و پیامدهای اصلاحی

فتحی, محمد رضا; تیموری, کاظم

doi:10.22092/ijwpr.2026.372257.1829

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

¹ دانشیار گروه مدیریت صنعتی و فناوری، دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران، قم، ایران

² دانشجوی کارشناسی ارشد مدیریت بازرگانی، موسسه آموزش عالی الکترونیکی نور طوبی، ایران

https://doi.org/10.22092/ijwpr.2026.372257.1829

چکیده

سابقه و هدف: گذر به اقتصاد چرخشی و گسترش زنجیره‌های تأمین حلقه بسته، کاغذ بازیافتی را به یکی از مواد اولیه راهبردی در صنعت کاغذ تبدیل کرده است. بااین‌حال، در زنجیره‌های لجستیک معکوس و بازیافت، کیفیت مواد بازیافتی به‌طور ذاتی با عدم قطعیت همراه است و همین موضوع بر پایداری فرایند تولید، تصمیم‌های بهره‌برداری، هزینه‌های توقف و ضایعات و نیز پذیرش بازار اثر می‌گذارد. در ایران نیز باوجود اجتناب‌ناپذیر بودن بازیافت کاغذ از منظر اقتصادی و محیط‌زیستی، چالش‌های نهادی و اجرایی موجب شده است که کیفیت ورودی بازیافتی در بسیاری موارد متغیر و چانه‌زنی‌پذیر باقی بماند؛ بنابراین، هدف این پژوهش تبیین این مسئله است که «حکمرانی کیفیت» در زنجیره تأمین کاغذ بازیافتی در ایران چگونه شکل می‌گیرد، کدام مرزبندی‌ها و مفروضات نهادی کیفیت را در وضعیت موجود بازتولید می‌کند و بر پایه این شناخت، چه پیامدهای اصلاحی و پیشنهادهای اجرایی قابل دفاعی می‌توان ارائه داد.
مواد و روش‌ها: این پژوهش با رویکرد کیفی انجام شد و چارچوب تحلیلی آن بر مبنای سیستم‌های ابتکاری انتقادی و دوازده پرسش مرزی استوار است. منطق سیستم‌های ابتکاری انتقادی بر مقایسه منظم وضع موجود و وضع مطلوب بنا می‌شود و امکان می‌دهد داوری‌های مرزی مرتبط با هدف‌ها، اختیار تصمیم‌گیری، دانش معتبر و مشروعیت تصمیم‌ها آشکار و قابل نقد شود. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۲۰ خبره و کنشگر کلیدی زنجیره تأمین کاغذ بازیافتی گردآوری شد. مشارکت‌کنندگان به‌صورت هدفمند و از حلقه‌های اصلی زنجیره انتخاب شدند و شامل مدیران و کارشناسان کارخانه‌های مصرف‌کننده کاغذ بازیافتی (به‌ویژه مسئولان خرید، تولید و کنترل کیفیت)، فعالان جمع‌آوری/تفکیک و مراکز پردازش، واسطه‌ها و عمده‌فروشان و افراد آشنا با استاندارد، آزمون و سازوکارهای نظارتی بودند. محل فعالیت خبرگان در کانون‌های اصلی مرتبط با شبکه بازیافت و صنعت کاغذ در کشور قرار داشت و مصاحبه‌ها با هدف پوشش تنوع دیدگاه‌ها در تهران و کرج، اصفهان، استان‌های شمالی و خوزستان انجام شد. متن مصاحبه‌ها پس از پیاده‌سازی، با اتکا به دوازده پرسش مرزی کدگذاری و در چهار بُعد انگیزش، کنترل، دانش و مشروعیت بازآرایی شد؛ سپس برای افزایش شفافیت و قابلیت ردیابی، نتایج به محورهای نهادی و بسته‌های اصلاحی متناظر ترجمه گردید.
یافته‌ها: نتایج نشان داد که در وضعیت موجود، هدف غالب حکمرانی کیفیت بیشتر بر تداوم جریان تأمین و معامله و تأمین کوتاه‌مدت خوراک متمرکز است و معیارهای موفقیت عمدتاً اقتصادی و عملیاتی تعریف می‌شود؛ بنابراین کیفیت اغلب تا سطح حداقل‌های لازم برای پذیرش یا استمرار تولید تقلیل می‌یابد. در بُعد کنترل، تصمیم‌گیری درباره پذیرش/رد محموله، درجه‌بندی و قیمت‌گذاری پراکنده و چندکانونی است و در کنار برخی قواعد رسمی تا حد قابل‌توجهی به عرف بازار و توافق‌های موردی متکی می‌ماند. همچنین عدم تقارن در دسترسی به اهرم‌هایی مانند تجمیع حجم، اطلاعات بازار، امکان اختلاط محموله‌ها، دسترسی به مشتریان بزرگ و ابزارها و نتایج آزمون، کیفیت را به متغیری چانه‌زنی‌پذیر تبدیل می‌کند و نوسان کیفیت را بازتولید می‌نماید. در بُعد دانش، اگرچه تجربه میدانی نقش محوری دارد، نبود داده‌های یکپارچه و قابل اتکا و نیز فقدان رویه‌های یکنواخت نمونه‌برداری، آزمون و گزارش‌دهی قابل استناد باعث می‌شود تصمیم‌ها و اختلافات کیفیتی بر اطلاعات غیررسمی تکیه کند و امکان حل اختلاف مبتنی بر شواهد مشترک محدود شود. در بُعد مشروعیت نیز ضعف مسیرهای نمایندگی و پاسخگویی درباره ادعاها و تصمیم‌های کیفیتی مشاهده شد؛ به‌گونه‌ای که گروه‌های متأثر و هزینه‌پرداز الزاماً امکان اثرگذاری مؤثر بر قواعد یا پیگیری تصمیم‌ها را ندارند و منطق غالب به سمت نگاه بازارمحور و معامله‌ای میل می‌کند.
نتیجه‌گیری: این پژوهش نشان می‌دهد برای بهبود پایدار کیفیت، مداخله‌های تک‌حلقه‌ای یا فقط فنی کفایت نمی‌کند و اصلاح حکمرانی کیفیت باید هم‌زمان قواعد مشترک، داده معتبر، مشوق‌های هم‌راستا و پاسخگویی را تقویت کند. بر پایه یافته‌ها، چهار بسته پیشنهادی اجرایی ارائه می‌شود: ۱- «استاندارد و زیرساخت آزمون» برای تبدیل کیفیت به معیار سنجش‌پذیر و قابل استناد از طریق شاخص‌های حداقلی، نمونه‌برداری/آزمون یکنواخت و ممیزی دوره‌ای؛ ۲- «شفافیت و حکمرانی داده» برای کاهش عدم تقارن اطلاعات با برگه کیفیت محموله، ثبت سوابق و دسترسی استاندارد به مستندات؛ ۳- «قراردادهای کیفیت‌محور و هم‌راستاسازی مشوق‌ها» با قیمت‌گذاری وابسته به کیفیت و سازوکار پاداش/جریمه عدم انطباق؛ و ۴- «تنظیم‌گری، پاسخگویی و حل اختلاف» با تعیین مسئولیت‌ها و داوری مبتنی بر آزمون. اجرای تدریجی و هماهنگ این بسته‌ها می‌تواند ثبات کیفیت ورودی، کاهش هزینه‌های کیفیت پایین و افزایش قابلیت اتکا در تأمین را در سطح زنجیره تقویت کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

مدیریت و اقتصاد چوب

مراجع

-Abdollahbeigi, M., 2021. An Overview of the Paper Recycling Process in Iran, 3, 1-19. https://doi.org/10.22034/jcr.2021.118054.

-Aisyah, S., Sentosa, I. & Yahaya, A., 2024. Implementing Green Supply Chain Management in Paper Waste Management at Indonesian Higher Education Institutions: A Case Study of the Paper Recycling Ecosystem. Technium Social Sciences Journal. https://doi.org/10.47577/tssj.v64i1.11962.

-Amiri, M., Hashemi-Tabatabaei, M., Ghahremanloo, M., Keshavarz-Ghorabaee, M. & Zavadskas, E., 2022. Evaluating barriers and challenges of circular supply chains using a decision-making model based on rough sets. International Journal of Environmental Science and Technology, 19, 7275 - 7296. https://doi.org/10.1007/s13762-021-03899-7

-Ardebili, A., Padoano, E. & Rahmani, N., 2020. Waste Reduction for Green Service Supply Chain the Case Study of a Payment Service Provider in Iran. Sustainability. https://doi.org/10.3390/su12051833

-Bastas, A. & Liyanage, K., 2018. Sustainable supply chain quality management: A systematic review. Journal of Cleaner Production, 181, 726-744. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2018.01.110

-Boström, M., Jönsson, A., Lockie, S., Mol, A. & Oosterveer, P., 2015. Sustainable and responsible supply chain governance: challenges and opportunities. Journal of Cleaner Production, 107, 1-7. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2014.11.050

-Feng, Y., Xia, X., Wang, L. & Zhang, Z., 2021. Pricing and coordination of competitive recycling and remanufacturing supply chain considering the quality of recycled products. Journal of Industrial & Management Optimization. https://doi.org/ 10.3934/ jimo.2021089.

-Gates, E. F. & Muñiz, R., 2023. Critical systems heuristics. Journal of Systems Thinking, 3(1), 1–13. https://doi.org/10.54120/jost.0000020

-Ghiasvand, M., Khalaj, M. & Dolatabadi, A., 2024. Introducing an integrated method for assessing supply chain sustainability based on HF-ARAS and IT2F-BWM. OPSEARCH, 61, 1713 - 1763. https://doi.org/10.1007/s12597-023-00725-1

-Govindan, K. & Sivakumar, R., 2015. Green supplier selection and order allocation in a low-carbon paper industry: integrated multi-criteria heterogeneous decision-making and multi-objective linear programming approaches. Annals of Operations Research, 238, 243 - 276. https://doi.org/10.1007 /s10479-015-2004-4

-Hutcheson, M., Morton, A. & Blair, S., 2024. Critical systems heuristics: A systematic review. Systemic Practice and Action Research, 37(4), 499–514. https://doi.org/10.1007/s11213-023-09665-9

-Jolai, H., Hafezalkotob, A. & Reza-Gharehbagh, R., 2021. Pricing and greening decisions of competitive forward and reverse supply chains under government financial intervention: Iranian motorcycle industry case study. Comput. Ind. Eng., 157, 107329. https://doi.org/10.1016/j.cie.2021.107329

-Kazancoglu, I., Sağnak, M., Mangla, S. & Kazançoğlu, Y., 2020. Circular economy and the policy: A framework for improving the corporate environmental management in supply chains. Business Strategy and The Environment. https://doi.org/10.1002/bse.2641

-Li, X., Wang, Y. & Fu, Y., 2025. Research on pricing coordination strategy of closed-loop supply chain based on recycling quality grading under government participation. Alexandria Engineering Journal. https://doi.org/10.1016/j.aej.2024.12.067

-Marković, G. & Mihić, M., 2022. Strategic Turnaround in the Paper Industry: A New Model for the Procurement of Recycled Paper. Sustainability. https://doi.org/10.3390/su14031475

-Nguyen, K., Akbari, M., Quang, H., McDonald, S., Hoang, T., Yap, T. & George, M., 2023. Navigating Environmental Challenges through Supply Chain Quality Management 4.0 in Circular Economy: A Comprehensive Review. Sustainability. https://doi.org/ 10.3390/su152416720

-Rahmani-Ahranjani, A., Bozorgi-Amiri, A., Seifbarghy, M., & Najafi, E., 2017. Sustainability in paper industry closed-loop supply chain (case study: East Azerbaijan province, Iran). Journal of Industrial and Systems Engineering, 10, 33-49.

-Tan, Y. & Guo, C., 2019. Research on Two-Way Logistics Operation with Uncertain Recycling Quality in Government Multi-Policy Environment. Sustainability. https://doi.org/10.3390/su11030882

-Ulrich, W., 1983. Critical heuristics of social planning: A new approach to practical philosophy. John Wiley & Sons.

-Ulrich, W., 1987. Critical heuristics of social systems design. European Journal of Operational Research, 31(3), 276–283. https://doi.org/10.1016/0377-2217(87)90036-1

-Ulrich, W., 1996. A primer to critical systems heuristics for action researchers (Working paper). Centre for Systems Studies, University of Hull.

-Ulrich, W. & Reynolds, M., 2020. Critical systems heuristics: The idea and practice of boundary critique. In M. Reynolds & S. Holwell (Eds.), Systems approaches to making change: A practical guide (2nd ed., pp. 255–305). Open University & Springer. https://doi.org/10.1007/978-1-4471-7472-1_6

-Wijewickrama, M., Chileshe, N., Rameezdeen, R. & Ochoa, J., 2020. Quality assurance in reverse logistics supply chain of demolition waste: A systematic literature review. Waste Management & Research, 39, 3 - 24. https://doi.org/10.1177/0734242x 20967717

تحقیقات علوم چوب و کاغذ ایران

حکمرانی کیفیت در زنجیره تأمین کاغذ بازیافتی ایران: تحلیلی نهادی و پیامدهای اصلاحی

مراجع

مراجع

دوره 41، شماره 3 - شماره پیاپی 96
مهر 1405
صفحه 210-234

حکمرانی کیفیت در زنجیره تأمین کاغذ بازیافتی ایران: تحلیلی نهادی و پیامدهای اصلاحی

مراجع

مراجع

دوره 41، شماره 3 - شماره پیاپی 96مهر 1405صفحه 210-234

دوره 41، شماره 3 - شماره پیاپی 96
مهر 1405
صفحه 210-234