نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 استادیار، بخش تحقیقات علوم چوب و فراورده های آن، موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران
2 دانشیار، بخش تحقیقات علوم چوب و فراورده های آن، موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران
چکیده
سابقه و هدف: ویژگیهای ریختشناسی الیاف چوب از عوامل مؤثر بر قابلیت استفاده از مواد اولیه در صنایع خمیر و کاغذ هستند که در امتداد شعاع تنه تغییراتی دارند. شناخت این تغییرات و مقایسه ویژگیهای الیاف در کلنهای مختلف صنوبر میتواند اطلاعاتی برای ارزیابی اولیه چوب تولیدشده در زراعت چوب فراهم کند. پژوهش حاضر با هدف بررسی تغییرات شعاعی ابعاد الیاف و شاخصهای ریختشناسی مرتبط با کاغذسازی در سه گروه کلنی صنوبر تبریزی انجام شد.
مواد و روشها: سه گروه کلنی صنوبر تبریزی (P. nigra 62/154، P. nigra var. betulifolia و P. nigra 42/51) که در یک قطعه کاشت مشترک در ایستگاه تحقیقاتی البرز کرج استقرار داشتند، بررسی شدند. از هر گروه سه درخت و از هر درخت یک دیسک از ارتفاع برابر سینه تهیه شد. دو باریکه چوبی از هر دیسک برداشت و هر باریکه به سه بخش شعاعی نزدیک مغز، میانی و نزدیک پوست تقسیم شد. قطعات متناظر دو باریکه در هر بخش با یکدیگر مخلوط شدند و در مجموع ۲۷ نمونه مرکب به دست آمد. پس از جداسازی الیاف به روش فرانکلین، طول الیاف، قطر الیاف، قطر حفره سلولی و ضخامت یک طرف دیواره سلولی تعیین و شاخصهای ریختشناسی مرتبط با کاغذسازی محاسبه شدند. دادهها با تجزیه واریانس آمیخته با اندازهگیریهای تکراری تحلیل شدند و برای مقایسههای زوجی و کنترل تعدد آزمونها بهترتیب از روشهای هولم و بنجامینی–هوچبرگ استفاده شد.
نتایج: تحلیل آماری نتایج نشان داد که اثر موقعیت شعاعی بر هر چهار ویژگی اصلی الیاف معنیدار بود (q<0.001). میانگین طول الیاف مربوط به همه درختان در موقعیتهای نزدیک مغز، میانی و نزدیک پوست بهترتیب 81/773، 80/971 و 51/1118 میکرومتر بود و هر سه موقعیت از نظر این ویژگی اختلاف معنیداری داشتند. طول الیاف در تمام درختان بررسیشده از مغز به پوست افزایش یافت و میانگین اختلاف دو موقعیت نزدیک مغز و نزدیک پوست 70/344 میکرومتر بود. میانگین قطر الیاف و ضخامت دیواره سلولی در گروه P. nigra var. betulifolia بهترتیب 08/29 و 72/5 میکرومتر بود که بهطور معنیداری از مقادیر متناظر در گروه P. nigra 62/154، بهترتیب 98/24 و 93/4 میکرومتر، بیشتر بود. در مقابل، اختلاف گروههای کلنی از نظر طول الیاف و قطر حفره سلولی معنیدار نبود. ضریب لاغری از نزدیک مغز (34/32) به نزدیک پوست (55/40) افزایش معنیداری نشان داد (q<0.001)، اما اثر موقعیت شعاعی و گروه کلنی بر نسبت رانکل و ضریب انعطافپذیری پس از تعدیل آزمونها معنیدار نبود. اثرهای متقابل گروه کلنی و موقعیت شعاعی نیز پس از تعدیل چندگانه معنیدار نشدند.
نتیجهگیری: نتایج پژوهش حاضر نشان داد که موقعیت شعاعی بر ابعاد اصلی الیاف صنوبر تبریزی اثر معنیداری داشت و افزایش طول الیاف و ضریب لاغری از مغز به پوست، مشخصترین روند مشاهدهشده در هر سه گروه کلنی بود. با توجه به کاربرد شناختهشده چوب صنوبر در صنایع خمیر و کاغذ، یافتههای این پژوهش شناخت دقیقتری از تغییرات شعاعی ویژگیهای ریختشناسی الیاف در کلنهای بررسی شده فراهم میکند و میتواند در شناخت و مقایسه ویژگیهای چوب آنها بهعنوان ماده اولیه این صنایع سودمند باشد. بااینحال، ازآنجاکه در پژوهش حاضر آزمون مستقیم خمیرسازی و ارزیابی ویژگیهای کاغذ انجام نشده است، نمیتوان درباره تأثیر تفاوتهای مشاهدهشده در ابعاد الیاف بر عملکرد خمیرسازی و کیفیت کاغذ حاصل قضاوت قطعی کرد. بنابراین، تعیین قابلیت واقعی کلنهای مورد مطالعه برای استفاده در صنایع خمیر و کاغذ، مستلزم انجام آزمونهای خمیرسازی و بررسی ویژگیهای کاغذ تولیدی در مطالعات آینده است.
کلیدواژهها